Brandweer en bedrijven bundelen krachten in Antwerpen
Luchtfoto chemisch cluster in Antwerpen.
Het haven- en industriegebied van Antwerpen-Waasland is één van de grotere petrochemieclusters in de wereld. Grote bedrijven zijn vaak onderling verbonden: het uitgaande product van de één is het inkomende product van de ander. Spoor, weg, water en buisleidingen verbinden veel processen, vaak ook met bedrijven in andere havens. Veiligheid is de belangrijkste randvoorwaarde die bedrijven in hun processen waarborgen. Het moet veilig, anders kan het niet. Veiligheid om zaken niet te laten ontsporen, maar ook veiligheid om snel en adequaat te kunnen optreden voor het geval het toch mocht fout gaan. Fout gaat het gelukkig maar zelden, maar als het toch gebeurt kan een ongeval snel escaleren en groot worden.
Veel bedrijven beschikken over middelen om dan stevig op te treden. Maar af en toe is de eigen slagkracht niet genoeg en is hulp nodig van anderen: capaciteit van de overheid en capaciteit van buurbedrijven en specialisten.
Pijpleidingen industrie.
Brandweernetwerk Zeehaven-Schelde
Hulpverleningszone Waasland, Brand-weerzone Antwerpen, Port of Antwerp-Bruges en chemiebedrijven BASF, Covestro, Evonik en Total Energies en Engie/kerncentrale Doel besloten tot samenwerking voor de preparatie op escalerende calamiteiten waarvoor niemand alleen voldoende capaciteit heeft. Een samenwerking over de publieke en private domeinen heen. Eind 2023 startte het Brandweernetwerk Zeehaven-Schelde (BZS) dat in twee jaar groeide van 8 naar 18 leden.
De uitdaging
De uitdaging voor het haven- en industriegebied langs de Schelde is niet zo ingewikkeld: incidenten dienen zoveel als mogelijk voorkomen te worden en als zich toch iets manifesteert, moet bestrijding er op gericht zijn om het zo klein mogelijk en kort durend te houden, met minimale effecten. Dat vraagt kennis van processen en stoffen, goed onderhouden systemen en ervaren operators. Maar ook opgeleide en getrainde hulpverleners en bijzonder materieel, voertuigen en blusmiddelen. Escalerende incidenten zijn per definitie groot, de slagkracht die beschikbaar moet zijn moet dus ook groot zijn, met grote hoeveelheden water en (schuim)blusmiddelen.
Twee stappen
Elk bedrijf moet een zeker niveau van incidenten zelf aankunnen, bij escalatie moet een beroep gedaan kunnen worden op slagkracht van overheid en bedrijven uit het gebied. Zo pakken alle bedrijven hun verantwoordelijkheid in twee stappen. Zelf doen wat kan, samen doen wat we vrezen.
De visie
Bedrijven, brandweren en havenbedrijf hebben zich op het volgende uitgangspunt gesteld: als we vooraf weten dat bij grote scenario-types samen moet worden opgetreden, doen we er goed aan ons ook al vooraf gezamenlijk te prepareren. Als we elkaar pas leren kennen op het incidentterrein, zal er nog een boel vertraging in ons optreden zitten als het er op aankomt. De inspanningen voor die gezamenlijke preparatie liggen op 5 thema’s:
- Onderlinge inzet: de inzet van bijzondere en specialistische brandweermiddelen, voertuigen en materieel;
- Eenduidige rollen: het beschikbaar maken van profielen met industriële kennis en deskundigheid;
- Opleiding en training: het opleiden en trainen van sleutelfuncties bij industriële scenario‘s;
- Samen inkopen: het verkennen van mogelijkheden voor gezamenlijke marktverkenning en inkoop;
- Participatie in kennisplatforms: het ontwikkelen van een kennisplatform industrie, bij voorkeur met internationale oriëntatie.
Fundament
En een belangrijk fundament voor de visie: de samenwerking loopt over publieke en private grenzen heen. Het gaat over de kwaliteit van het geheel, de sterkst mogelijk optelling van de aparte middelen, kennis en relaties. Het Brandweernetwerk Zeehaven-Schelde is als Publiek Private Samenwerking vorm gegeven en gaat voor hoge efficiency en kwaliteit tegen de laagst mogelijke gezamenlijke maatschappelijke kosten.
De vormgeving
Hulpverleningscapaciteit en slagkracht voor brandweer en rampenbestrijding is vaak in zuilen georganiseerd. Overheden werken met brandweer en hulpverleningszones, ondernemingen met bedrijfsbrandweren. Specialistische capaciteit is beschikbaar via Civiele Bescherming (CB). Bij grotere ramptypes waar brandweer, ambulances, polities en CB moeten samenwerken komen gemeentelijke en provinciale staven tot stand.
Platform
Het Brandweernetwerk Zeehaven-Schelde is geen aparte hulpverleningsorganisatie die ten tijde van een grote calamiteit oproepbaar is. BZS is een platform waarop 18 organisaties met brandweerslagkracht samenwerken in de preparatie op grote calamiteiten. Als een individuele organisatie tijdens een groot incident ter assistentie wordt gevraagd, sluit die zich aan in de bestaande inzet-, opschalings- en crisisstructuren, onder het ter plaatse ingestelde operationeel bevel. Een hulpverlenende eenheid draagt geen inzet-verantwoordelijkheid, alleen voor haar eigen werkzaamheden.
Industrie in Antwerpen.
VZW
Het brandweernetwerk is opgesteld als VZW (Vereniging Zonder Winstoogmerk), een zelfstandige juridische entiteit met bestuur dat onafhankelijk kan optreden. Paritair ingericht, zodat keuzes en besluiten niet eenzijdig doorgedrukt kunnen worden. De kracht van argumenten en draagvlak voor beslissingen geldt. Bestuurszetels worden ingenomen door Brandweer Zone Antwerpen, Hulpverleningszone Waasland, Essenscia (de sectorfederatie voor chemie en life-sciences in Vlaanderen) en Vibna (Vereniging van Industriële Bedrijven Noord Antwerpen) en Port of Antwerp-Bruges. De Governance van BZS kent een Adviesraad met inhoudsdeskundigen vanuit de leden en een stafbureau met Netwerkcoördinator. Zie ook www.BZS.be.
Proces
Vanaf 2020 is een proces doorlopen dat ruwweg drie fases kent:
- Kennismaken, beeldvorming en vertrouwen maken;
- Uitwerken van beelden in plannen, begrotingen en besturingsmodel;
- Implementeren van de samenwerking.
De derde fase is afgerond met een instellingsvergadering van het bestuur van de VZW en bekrachtiging van de eerste serie leden.
Brandoefening, Linkeroever.
Aansprekende acties
Na een voorbereidingsperiode vanaf 2021 is het brandweernetwerk formeel gestart in December 2023. Sinds de start zijn verschillende aansprekende acties gepleegd:
– Verschillende bedrijfsbrandweren hebben als BZS-lid geparticipeerd in een groot en langdurig incident met een lekkende opslagtank met nafta en vollopende tankbund;
– Eén van de ingestelde werkgroepen heeft een uitwerking en advies tot stand gebracht over de transitie van PFAS-houdend naar PFAS-loos blusschuim en het vormen van een gezamenlijke schuimpool;
– Samen met een deskundige opleider in het brandweerveld zijn trainingen verzorgd voor inmiddels tien groepen van 15 bevelvoerenden/officieren, gericht op onderlinge samenwerking van publieke en industriële brandweren;
– De Materieel- & Voertuigcatalogus van BZS-leden is gedigitaliseerd beschikbaar gekomen en geoperationaliseerd, zodat bij een alarmering snel kan worden beoordeeld hoe beschikbaarheid van eenheden of blusmiddel aan een specifieke vraagstelling kan worden gekoppeld;
– En BZS is, samen met Port of Antwerp-Bruges, gastheer geweest van het internationale tweedaagse symposium dat Joiff elke twee jaar organiseert. Joiff is een onafhankelijke mondiale kennisorganisatie voor high hazard industrie en kent verschillende grote industriële bedrijven en samenwerkingsverbanden als BZS als leden.
Voorwaar een brede inzet, die het brandweernetwerk een vliegende start bezorgen.
Oefening in Port of Antwerp-Bruges.
Doelstelling
Het Brandweernetwerk Zeehaven-Schelde is een krachtig samenwerkingsmodel, opgezet voor de lange termijn. Lidmaatschap en contributie aan de PPS en de garantie van onderlinge hulpverlening borgen langjarig commitment van Publieke en Private organisaties naar elkaar toe. De doelstelling van BZS is gericht op realisatie van de best mogelijk samenwerking voor het operationeel optreden bij grote scenario’s. Doelstellingen en ambities zijn non-politiek en beleidsarm, BZS is een uitvoeringsorganisatie.
Mondiaal
De inhoudelijke kwaliteit die voor BZS belangrijk is om aan haar leden te leveren, laat zich tegelijk moeilijk toetsen: het speelveld voor organisaties met deze doelstellingen en ambities is mondiaal. BZS moet haar ‘peers’ (organisaties met wie ze zich kan vergelijken) ook mondiaal zoeken. Nederland kent Gezamenlijke brandweren in een aantal havens, Zweden kent een brandweer-samenwerking voor tank- en putbrandbestrijding op landelijk niveau. Engeland heeft in Essex een samenwerking ingericht na de grote Buncefield tankbranden in 2005 en verschillende haven- en industriegebieden in Amerika kennen Mutual Aid verbanden, waar Houston en Corpus Christi twee groten zijn. En in Oman is in 2025 de samenwerkingsconstructie SERO in de haven van Sohar gestart.
Belangrijke opgave
Een belangrijke opgave voor BZS is het vinden van haar ‘peers’ en kijken naar mogelijkheden van onderling contact. Voor de ontwikkeling van BZS hebben meerdere contacten met CIMA in Houston plaatsgevonden, waarbij eveneens de Crisis Governance Chair van de Universiteit Antwerpen mocht aansluiten om onderzoek te organiseren rond samenwerkingsmodellen. Al langere tijd zijn Brandweer Zone Antwerpen en veiligheidsregio Rotterdam-Rijnmond en de Gezamenlijke Brandweer met elkaar verbonden. SERO heeft een werkbezoek aan Antwerpen/BZS gebracht. Inmiddels is BZS formeel lid van Joiff en kan de kennis- en informatiestromen en relaties van dit netwerk richting haar leden stroomlijnen.
Champions League
De scenariotypes die zich in de haven van Antwerpen-Waasland kunnen manifesteren hebben een zeer kleine verschijningskans, maar kunnen ongekend zwaar worden. Aanpak en bestrijding vragen unieke kennis en dito materieel en menskracht. BZS speelt hiermee in de Champions League van industriële brandbestrijding. De leden van BZS weten dat, de keus voor onderlinge samenwerking loopt zo logisch door naar internationale oriëntatie en relaties.
Dit artikel is tot stand gekomen in samenwerking met Kees Kappetijn (adviseur Kappetijn Safety Specialists).
Bedrijfsbrandweer Evonik, partner in BZS, Joiff 2025 Antwerpen. Foto Henri De Beul
